Değerli konuklar,

Bilgi Edinme Hakkı Kanunu'yla ilgili olarak yaptığımız toplantıya hoş geldiniz, sizleri şahsım ve temsil ettiğim TBB adına sayılarımla selamlıyorum.

Türkiye Barolar Birliği bir süreden beri günceli yakalayabilmek için henüz tasarı halinde iken ya da yasalaştıktan hemen sonra, önemli yasa veya yasa tasarıları hakkında toplantılar düzenlemektedir. "Medeni Yasa", "İstinaf Mahkemeleri", "Kamu Yönetimi", "Bankacılık hakkındaki düzenlemeler" gibi duyarlı konularda bu tarz panel ve sempozyumlar düzenlenmiş, toplantı tutanakları ve bildiriler kısa sürede yayımlanarak kamuoyunun bilgisine sunulmuştur. Yakın bir zamanda Ceza Kanunu ile Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu aynı şekilde düzenleyeceğimiz toplantılarla kamuoyunun tartışmasına açılacaktır. "Bilgi Edinme Hakkı" konusundaki toplantı da bu tür önceliği olan bir toplantıdır.

Bilgi Edinme Hakkı Kanunu, TBMM tarafından 4982 sayı ile 9.10.2003 tarihinde kabul edildi; 24.10.2003 tarihli Resmi Gazete'de yayımlandı. Kanun Resmi Gazete'de yayım tarihinden altı ay sonra ve bugünden on gün kadar önce 24.4.2004 tarihinde yürürlüğe girdi.

Konularında uzman genç ve deneyimli bilim adamları, gazeteci ve politikacılar "Bilgi Edinme Hakkı"nı çeşitli boyutlarıyla ticari sır ve devlet sırrı yasa tasarıları ile birlikte inceleyecekler, irdeleyecekler, özellikle soyut hakkın uygulamaya nasıl yansıyacağı konusunda bizleri aydınlatacaklardır.

Yasanın birinci maddesi amacı; demokratik ve şeffaf yönetimin gereği olan eşitlik, tarafsızlık ve açıklık ilkelerine uygun olarak kişilerin bilgi hakkını kullanmaları olarak göstermiştir. TBMM'ne sunulan yasa tasarısının gerekçesinde de "yasanın bir yandan yönetimde şeffaflığın sağlanması" suretiyle devletin demokratik karakterini güçlendireceği; diğer yandan da temel hak ve özgürlüklerin kullanımında ileri bir adımı oluşturacağı şeklinde vurgulanmıştır. Bilimsel görüşlere göre "idarenin yaptığı işlemlerin hukuka uygunluğunun güvence altına alınması" ile "idarenin elindeki bilgilere erişilmesi" arasındaki ilişkinin ayrılmazlığı söz konusudur. Bu kısa alıntılar yani yasanın amaç maddesi, yasanın gerekçesi ve bilimsel görüşler, bilgi edinme hakkının şeffaf, katılımcı ve demokratik bir yönetim arayışındaki önemini göstermeğe yetmektedir.

Türk hukuk sisteminde bilgi edinme hakkının kullanılması sürecinde, dar ve öznel boyutu teşkil eden ve Anayasanın 74 ncü maddesinde hükme bağlanan dilekçe hakkı, 01.11.1984 tarihli ve 3071 sayılı "Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun"la işlerlik kazandırılmaya çalışılmıştır. TBMM Dilekçe Komisyonu dışında "kişisel veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetler", özellikle yönetim nezdinde gerekli ilgiyi görmemekte, yasaya rağmen eski vurdumduymazlık devam edip gitmektedir. İdari makamlar nezdinde dilekçe hakkının kullanılması ile sonuç alınmış pek az olay bulunduğu meslek deneyimleriyle ortaya çıkmaktadır.

Bilgi edinme hakkının dilekçe hakkı, devlet sırrı, ticaret ve bankacılık sırrı kavramlarıyla yakın ilişkisi olduğu gibi bu hakkın en önemli yüzünü de "avukatların çalışma koşulları" teşkil etmektedir. İzin verirseniz avukatlar için yaşamsal bu alanda birkaç şey söylemek istiyorum.

Bilgi Edinme Hakkı Kanunu'nun çıkarılmasından önce, 2001 tarihinde 4667 sayılı yasa ile Avukatlık Kanunu'nun 2. maddesinde yapılan kapsamlı bir değişiklikle "Yargı organları, emniyet makamları, diğer kamu kurum ve kuruluşları ile kamu iktisadî teşebbüsleri, özel ve kamuya ait bankalar, noterler, sigorta şirketleri ve vakıflar avukatlara görevlerinin yerine getirilmesinde yardımcı olmak zorundadır. Kanunlarındaki özel hükümler saklı kalmak kaydıyla, bu kurumlar avukatın gerek duyduğu bilgi ve belgeleri incelemesine sunmakla yükümlüdür." hükmü konulmuştur.

Bu hüküm Bilgi Edinme Hakkı Kanunu'nun amacını, özünü ve kapsamını oluşturan ilkelerin öncüsü niteliğindedir. Avukatlık Kanunu hükmü sadece avukatlara yönelik bilgi ve belge toplama hakkını düzenlerken, Bilgi Edinme Hakkı Kanunu genel bir düzenleme yapmaktadır. Avukatlık Kanunu'ndaki bu düzenleme, avukatlık hizmetinin anayasal güvence altında bulunan hak arama ve savunma haklarının, çabuk, güvenilir ve düzenli bir şekilde yapılabilmesi için tanınmış olan, bilgi ve belge edinme hakkının sağlıklı şekilde kullanılmasını amaçlamasına karşın, çeşitli fiili ve hukuk dışı engellerle kısa zamanda kullanılamaz hale getirilmiştir. Dava dosyası inceleme, örnek alma hakkı, Ceza ve Hukuk usulü muhakemeleri kanunları ile Avukatlık Kanunu'ndaki hükümlere ve İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20 nci maddesinde 4001 sayılı yasayla yapılan değişikliğe rağmen tam olarak ve tartışmasız uygulanamamaktadır.

Diğer yandan Avukatlık Kanunu'nun 2. maddesinin uygulama sınırları ve özellikle avukatların bu kanunun tanıdığı yetki ile isteyebileceği belgelerin sınırları ve muhteviyatı açısından uygulamada karşılaşılan güçlükler Danıştay 1.Dairesi'nin 2002/26 E.2002/52 karar sayılı görüşü ile "sicil dosyaları" açısından, savunmada hukuki olmayan bir karanlık nokta oluşturulmasına neden olmuştur.

Pek çok hak gibi, Avukatlık Kanunu'nun 2. maddesinde sağlanan ve açık biçimde sınırları belirlenmiş "bilgi ve belgelerin incelenmesi" hakkı pek çok nedenle kullanılamaz haldedir.

Avukatlar için söz konusu olan bu olumsuz tablo, bizleri bilgi edinme hakkını kullanmak isteyen vatandaşlarımız açısından kaygılandırmakta, karamsarlığa itmektedir. Burada söz konusu olan kamu görevlilerinin gerçekten kanunun saydığı ilkelere, "demokratik ve şeffaf yönetim gereklerince eşitlik, tarafsızlık ve açıklık" ilkelerine bağlılıkları ve inanmaları noktasında düğümlenmektedir. Yasal olanakların uygulamaya yansıması ve "gün ışığında yönetime" kavuşmamız bu inançla mümkün olabilecektir.

Bilgi Edinme Hakkı Kanunu ile tanınmış hakkın tartışmasız ve kolaylıkla kullanılması dileğimizdir. Bu umutlarla, panele katkı sunanları ve siz sayın konukları yeniden saygılarımla selamlar, beni dinlediğiniz için teşekkür ederim.

Avukat Özdemir Özok