| Ülkemizde son yirmi yılda sıkça önümüze getirilen ve kamuoyunun ilgisini çeken "başkanlık sistemi", son günlerde yeniden gündeme taşındı. TBB olarak gündeme gelen konular hakkında kamuoyunu bilgilendirmek ve tartışmaların yaygınlaşmasını sağlamak amacıyla çalışmalar yapmaktadır. Bunlar panel, açık oturum, sempozyum gibi etkinlikler şeklinde veya konunun uzmanlarından alınan görüş ve düşüncelerin yazılı metinler haline getirilmesi biçiminde olmaktadır. Bu çalışma ikinci yol izlenerek gerçekleştirilmiş ve ''başkanlık sistemi" ile ilgili çeşitli görüş ve düşüncelerin yer aldığı bu kitap hazırlanmıştır. Son olarak TBMM Anayasa Komisyonu Başkanı sayın Burhan Kuzu tarafından dile getirilen ''başkanlık sistemi" daha sonra Sn. Adalet Bakanı Cemil Çiçek ve Sn. Başbakan Recep Tayyip Erdoğan tarafından da çeşitli nedenlerle gündeme taşınmıştır, Toplumsal yaşamda istikrarı yakalamanın ancak, daha güçlü yürütme, daha güçlü yönetimle mümkün olacağı bunun da "başkanlık sistemİ" ile gerçekleşebileceği düşüncesi gündeme getirilmekte buna karşın, vatandaşların haklarım yönetime karşı güvence altına alan yeni ve çağdaş demokratik sistem ve kazanımlardan, bu arada bağımsızlığı sağlanmış bir yargıdan hiç söz edilmemektedir. Bir demokratik sistemde, halkın seçtiği temsilcilerin hangi devlet organını veya organlarını oluşturduklarına bakıldığında, farklı hükümet sistemleriyle karşılaşılmaktadır. Gerçekten, hükümet sistemleri, her durumda bağımsız olması gereken yargı organını ayrık tutarsak, devletin geriye kalan iki organı "yasama" ve "yürütme"nin oluşumları ve birbiriyle olan ilişkilerine göre belirlenmektedir. Klasik bir ayrıma göre bunlar "meclis hükümet sistemi", "başkanlık sistemi" "parlamenter sistem" ve son elli yılda örnekleri artan "yarı başkanlık sistemi" olarak isimlendirilmektedirler. Bunlardan "Başkanlık Sistemi"ni, hem yürütme organının başı, hem de devlet başkanı olan başkanın, belirli bir süre için halk tarafından doğrudan seçildiği ve yasama organının başkanı düşüremediği, başkanın da yasama organını feshedemediği bir sistem olarak tanımlayabiliriz. Bu sistemde, yürütme organı tek başlıdır ve başkanın kabinesinde yer alanlar, onun danışmanı, yardımcısı konumundadırlar. ABD eski başkanlarından Lincoln'ün bakanlarıyla yaptığı bir toplantıda oya sunduğu konuya ilişkin oylama "7 hayır, 1 evet. Evetler galiptir" şeklindeki yaklaşımı bu sistemin başkan eksenli bir sistem olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. "Başkanlık sistemi" nin demokrasiyle birlikte çok iyi bir biçimde işlediği tek ülke ABD'dir. Bir bilim adamı "ABD başkanlık sistemi sayesinde değil, buna rağmen demokrasiyle yönetilen bir ülkedir" demek suretiyle ABD'de demokratik sistem ve demokratik geleneklerin ne denli gelişmiş olduğunu vurgulamak istemiştir. Başkanlık sistemine rağmen ABD'nin demokratik olmasının nedeni diğer başkanlık rejimleri gibi diktaya dönüşmesini önleyen bazı öğelerin varlığından ileri gelmektedir. Bu öğelerin başında çok etkili bir yargı sisteminin mevcudiyeti gelir. ABD yargı sistemi o denli etkilidir ki, "ABD'de demokrasiyi yargıçlar kurmuşlardır." denilebilmektedir. Demokrasi için birincil derecede önemli olan, yürütme ve yasamaya, tek kelime ile her türlü güce karşı halkın haklarının korunmasıdır. Bu güvenceyi ABD yargısı verebilmekte ve halkın haklarını kısıtlamak için değil, genişletmek, kullanılmasını sağlamak ve güvence altına almak işlevini mükemmele yakın şekilde yerine getirebilmektedir. ABD başkanlık sisteminin başarısındaki en önemli etkenlerden diğeri ise iki partili bir siyasi sistemin uygulanmış olmasıdır. Çok partili bir yapıda başkanlık sisteminin demokrasinin çökmesine neden olabileceği anayasa hukuku uzmanlarının ısrarlı görüşüdür. Bütün kurumlarıyla işleyen demokratik bir sistem yanında, tam bağımsız güçlü bir yargı ve bunların dışmda, iki partili bir siyasal yapı "başkanlık sistemi" nin olmazsa olmaz koşullarıdır. Ağır aksak işleyen demokratik yapımız, siyasal iktidarın gölgesinin altındaki yargımız ve siyasal bilimcilerin ülkemizde daha 25-30 yıl 5-6 partinin oluşturacağını iddia ettikleri siyasal yapımızla biri lerinin ülkeyi uçurmak için sabırsızlandıkları "başkanlık sistemi"ne ne kadar hazırız sizlerin ve kamuoyunun taktirlerine sunuyorum. Bu konuda daha ayrıntılı bilgiyi yetkin hukukçuların kaleminden bu kitapta bulacağınızı umuyorum. Kitaba katkıda bulunan tüm hukukçulara TBB ve şahsım adına teşekkür ediyorum. Kitabın Türk siyasi yaşamında sürdürülmesi kesin görünen tartışmalarda yararlı olması dileklerimle saygılarımı sunuyorum.
|
TÜRKİYE'DE HÜKÜMET SİSTEM İ DEĞİŞİKİĞİ TARTIŞMALARI
OLANAKLAR VE OLASILIKLAR ÜZERİNE BİR ÇALIŞMA NOTU
Yrd. Doç. Dr. Levent GÖNENÇ*
Giriş
Hükümet sistemi tartışmaları, zaman zaman küllense de, Türkiye'de gündemden hiç düşmeyen konular arasında yer almaktadır. Özellikle siyasetçilerin yaptıkları açıklamalarla alevlenen bu tartışmalar sadece kamuoyunu değil, akademik çevreleri de uzun süreden beri meşgul etmektedir. Alternatif hükümet sistemi arayışları çerçevesinde ortaya konan temel argümanlar şu şekilde özetlenebilir: Türkiye hızla gelişen, dinamik bir ülkedir. Türkiye'nin bulunduğu bölgede ve kendisiyle aynı düzeydeki ülkeler arasında öne çıkması -deyim yerindeyse kabuğunu kırması- için bir dizi yakıcı sosyal, siyasi ve ekonomik sorunun üstesinden gelmesi gerekir. Böyle bir dönüşüm projesi ancak hızlı ve sorunsuz bir biçimde karar alıp uygulayan, "iş bitirici" bir siyasi iktidar tarafından ger çekleştirilebilir. İstikrarsız ve yavaş işleyen yapısıyla mevcut parlamenter sistem Türkiye'nin "etkin yönetim" ihtiyacına cevap veremez. Amerika Birleşik Devletleri' nde uygulanan biçimiyle başkanlık veya Fransa'da uygulanan biçimiyle yarı-başkanlık sisteminin kabulü, Türkiye'nin önündeki fırsatları değerlendirebilmesi ve medeniyet yarışında hak ettiği yere gelebilmesi için şarttır. 1
Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, Anayasa Hukuku Anabilim Dalı Öğretim Üyesi. 1982 Anayasası'nm yürürlüğe girmesinden sonra, başkanlık sistemi lehin de tartışmayı i!k başlatan Turgut Özal'dir. Başbakanlığı döneminde (1983-
... |
